Daltononderwijs is niet gebaseerd op een bepaalde theorie of op een bepaald mensbeeld, maar op de observatie dat de leerlingen door de principes van keuzevrijheid, zelfstandigheid en samenwerking het meest gemotiveerd en het meest actief kunnen leren. Dalton is meer een werkwijze dan een theorie.
Helen Parkhurst (1886-1973) ontwikkelde de ideeën voor Daltononderwijs toen zij als jonge leerkracht in haar eentje een hele school van 40 leerlingen moest onderwijzen. Zij ontdekte dat uitleg aan één groep verveling en desinteresse bij andere leerlingen opleverde. Door alle leerlingen meer verantwoordelijkheid te geven voor de gang van zaken in de school, ontdekte Parkhurst dat ze gestimuleerd werden en tot onverwachte prestaties kwamen. Bovendien verdwenen de ordeproblemen. Ze beschreef haar ervaringen in haar boek Education on the Daltonplan (1922). Daltononderwijs activeert en motiveert leerlingen, maakt hen zelfstandiger en stimuleert hun creatieve en sociale vaardigheden.
Education: opvoeding en onderwijs Het Engelse woord Education heeft in het Nederlands twee betekenissen. Enerzijds betekent het opvoeding, anderzijds heeft het de betekenis van onderwijs(proces). Daltonscholen koppelen beide begrippen, waarbij het in de eerste plaats om opvoeding gaat: opvoeding tot een burger die kan functioneren in de westers democratische samenleving; die verantwoordelijkheid kan en durft te nemen voor zijn of haar handelen. De tijd die het kind doorbrengt op school, is een proeftuin voor later. Ervaringen op de school dienen als basis voor het leven als volwassene. Daarom verwerkt een kind leerstof, maar leert het ook risicos in te schatten, leert het anderen te helpen en weet het tot een zelfstandig oordeel te komen. In Nederland heeft men daarom de kenmerken van het Daltononderwijs vastgelegd in drie principes: vrijheid in gebondenheid, zelfstandigheid en samenwerking.
Ooit beschreef P. Bakkum (1957) het Daltononderwijs als volgt: Daltononderwijs is een organisatievorm van de klasse of de school, die het beginsel van vrijheid en zelfwerkzaamheid voor de leerlingen vooropstelt met als doel een bewuste en actieve opvoeding tot verantwoordelijkheid en zelfstandigheid; die de vrijheid en zelfwerkzaamheid in onderwijskundige en opvoedkundige zin stimuleert en begrenst door middel van de in taken verstrekte opgaven en opdrachten; die de individuele verwerking van de in deze taken omschreven leerstof laat voorafgaan door in groeps- of klassikaal verband gegeven lessen; die zowel in deze gezamenlijke lessen ter instructie, als bij de individuele verwerking onderlinge hulp en samenwerking bevordert.
Begrippen verantwoordelijkheid en verantwoording In Daltonscholen draait het hele leerproces om de begrippen verantwoordelijkheid en verantwoording. Verantwoordelijkheid kun je overnemen of op je nemen (als leerling) en overdragen (als leraar). Verantwoording kun je afleggen, maar ook vragen. Dat geldt zowel voor de leraar als voor de leerling. Overdracht van verantwoordelijkheid, kan overigens slechts op de juiste wijze plaats vinden als er een basis van vertrouwen is. Leraren vertrouwen hun leerlingen verantwoordelijkheid toe en kunnen op grond daarvan ook verantwoording van hun leerlingen verwachten. Indien het wederzijdse vertrouwen ontbreekt, is er geen sprake meer van een goede opvoedingsrelatie. Als de leerling zichzelf niet vertrouwt heeft hij ook het recht om de verantwoordelijkheid nog even bij de volwassenen te laten. Dat heeft allemaal weer consequenties voor de mate waarin de leerling verantwoording aflegt en dat leidt weer tot een vergroting, dan wel verkleining van het wederzijds vertrouwen.
Daltonprincipes vormgegeven Vrijheid is aan grenzen gebonden. Daarom spreken we van vrijheid in gebondenheid. Daltonianen zijn gewend te handelen vanuit het vertrouwen in de leerling en dat vertrouwen dient wederzijds te zijn. Er zijn dus aan alle begrippen twee kanten: Vertrouwen kun je schenken aan, maar ook krijgen van de ander verantwoordelijkheid kun je op je nemen, maar ook overdragen, geven aan de ander verantwoording over je handelen dien je af te leggen aan de ander, maar men kan dat ook van de ander vragen.
